Dziedziczenie ustawowe - wszystko co należy o nim wiedzieć!

09.08.2022

Dziedziczenie po bliskich osobach - to trudny temat, z którym praktycznie każdemu z nas kiedyś przyjdzie się zmierzyć. Jeśli zmarły pozostawił testament czy to spisany własnoręcznie, czy notarialnie nie mamy wpływu na zapisaną wolę. Spisanie testamentu daje możliwość zmiany kolejności dziedziczenia i uwzględnia powiązania rodzinne czy przyjacielskie pomiędzy zmarłym a spadkobiercami. Inaczej jest gdy zmarły nie pozostawił ostatniej woli, w takim przypadku dziedziczenie odbywa się na zasadach kodeksu cywilnego. Prawo do spadku ustalane jest na podstawie jego przepisów i kluczową rolę w tym przypadku stanowi stopień pokrewieństwa. Dziedziczenie ustawowe może wydawać się skomplikowane, zwłaszcza przy dużej liczbie spadkobierców, mimo to zasady dziedziczenia wynikającego z kodeksu cywilnego są proste i przede wszystkim sprawiedliwe. Co to więc jest dziedziczenie ustawowe i jakie ma zasady? O tym poniżej!

Co to jest dziedziczenie ustawowe?

Zgodnie z obowiązującym prawem w Polsce możliwość powołania do spadku wynika z testamentu albo z ustawy. Jak wiadomo spadkodawca może rozporządzać swoim majątkiem jedynie poprzez testament. Warto zaznaczyć, że dziedziczenie testamentowe ma pierwszeństwo przed ustawowym, a obie te formy nie łączą się ze sobą. Oznacza to, że nie można do części spadku stosować woli z testamentu, a do pozostałych przepisów z kodeksu cywilnego.

Zdecydowana większość osób jednak nie decyduje się na spisanie testamentu. W momencie śmierci spadkodawcy, otwarcia spadku, udział spadkowy rozpoczyna się z przepisów prawa co do całości bądź części spadku lub gdy żadna z osób powołana w testamencie nie chce albo nie może być spadkobiercą.

Kiedy można także mówić o dziedziczeniu ustawowym?

Z ustawy zawartej w kodeksie cywilnym jasno wynika, że dziedziczenie ustawowe ma także zastosowanie w przypadku gdy przynajmniej część spadku jest dziedziczona na podstawie testamentu. Dziedziczenie ustawowe jest wtedy uzupełnieniem ostatniej woli zmarłego. W momencie wykonania testamentu, gdy w dalszym ciągu pozostaje po zmarłym majątek, jest on rozpisany na podstawie ustawy o dziedziczeniu ustawowym (Dziennik Ustaw Dz.U.2022.1360 t.j. Akt obowiązujący Wersja od: 30 czerwca 2022 r. Tytuł 2 - Dziedziczenie ustawowe - Kodeks cywilny).

Warto zaznaczyć, iż dziedziczenie ustawowe dotyczy tylko i wyłącznie krewnych, małżonków lub osób przysposobionych. Ustawa zawiera ściśle określoną kolejność dziedziczenia, a także posiada zapisy na wypadek większej ilości ewentualnych spadkobierców (dalsze pokrewieństwo).

Dziedziczenie ustawowe - jaka jest kolejność?

Kolejność dziedziczenia ustawowego została uregulowana prawnie, a dalsi zstępni spadkodawcy mogą dziedziczyć tylko i wyłącznie, w sytuacji gdy w poprzednich grupach nie znalazł się ani jeden spadkobierca lub odrzucił on spadek.

Co do zasady dziedziczenia można mówić o kręgach i kolejności dziedziczenia.

Małżonek spadkodawcy i dzieci małżonka spadkodawcy

Zgodnie z art. 931 kodeksu cywilnego w pierwszym kręgu dziedziczenia znajdą się dzieci oraz małżonek spadkodawcy. Wszyscy dziedziczą w częściach równych, przy czym część przypadająca małżonkowi musi stanowić minimum jedną czwartą całości spadku.

W sytuacji, gdy jedno z dzieci spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, jego udział spadkowy przypada jego dzieciom w częściach równych. Tę samą zasadę dziedziczenia stosuje się co do dalszych zstępnych spadkodawcy, czyli potomków pochodzących od tego samego przodka.

Ważne jest także zwrócenie uwagi, że dziecko przysposobione i zstępni przysposobionego dziedziczą w takiej samej formie jak biologiczne dzieci i wnuki spadkodawcy.

Przekładając to na realną sytuację spadkodawca, który ma żonę i 3 dzieci: żona otrzyma 1/4 spadku a dzieci dostaną pozostałą część spadku w częściach równych.

Małżonek, rodzice i rodzeństwo spadkodawcy

Kolejni do dziedziczenia (potencjalna druga grupa) w sytuacji braku zstępnych spadkodawcy, spadek przypada małżonkowi spadkodawcy oraz jego rodzicom. W takim przypadku dziedziczenia ustawowego na rzecz małżonka, rodziców spadkodawcy, rodzeństwa spadkodawcy i zstępnych stanowi zawsze połowę spadku.

Sam udział w spadku każdego z rodziców spadkodawcy, które dziedziczy w zbiegu z małżonkiem spadkodawcy stanowi 1/4 z całości spadku. W sytuacji, gdy spadkobierca nie posiada dzieci i małżonka całość przypada w częściach równych rodzicom. Istnieje także możliwość, że żadne z rodziców nie dożyło otwarcia spadku. W takiej sytuacji potencjalny udział spadkowy matki spadkodawcy czy ojca przypada rodzeństwu spadkodawcy w równych częściach.

Inaczej jest w momencie, gdy jedno z rodzeństwa spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, jednocześnie pozostawiając zstępnych, jego potencjalny spadek przypadnie właśnie im. Stosując się do tych zasad postępowania, można mówić o dziedziczeniu po ciotce czy wujku.

Udział małżonka spadkodawcy jest dodatkowo opisany w sytuacji, gdy nie ma rodzeństwa spadkodawcy ich zstępnych, jego rodziców i zstępnych. Wtedy całość spadku przysługuje małżonkowi.

Dziadkowie spadkodawcy

W życiu zdarzają się różne sytuacje, w których np. spadkodawca nie pozostawił testamentu ani żadnych już opisanych do tej pory krewnych. Prawo w takich sytuacjach nakazuje, aby całość majątku otrzymali dziadkowie spadkodawcy w częściach równych.

Oczywiście istnieją przypadki, że jedno z dziadków nie doczekało otwarcia spadku. Dziedziczenie ustawowe w zapisie ma, by przekazać spadek jego zstępnym, a w sytuacji braku zstępnych całość przypada pozostałym dziadkom po równo. Każdy z podziałów oczywiście odbywa się według zasad podziału spadku między zstępnych spadkodawcy.

Pasierb

Dziedziczenie ustawowe musi także posiadać regulacje prawne na każdą sytuację, nawet tą, w której w momencie otwarcia spadku, udział spadkowy nie ma komu przypaść. Inaczej mówiąc, gdy małżonek, rodzice i rodzeństwo (spadkodawcy) nie dożyło otwarcia spadku. Poszukiwanie dalszych spadkobierców leży w obowiązku Państwa. Majątek w takiej sytuacji może przypaść dzieciom małżonka np. z poprzedniego małżeństwa, których oboje rodziców nie żyje. Tak ustanowiona regulacja, ma rozwiązać sytuację, w nie ma osoby do dziedziczenia spadku. Jest także przykładem starań o pozostawienie majątku w rodzinie. Nawet tej niepołączonej więzami krwi. Chodzi przede wszystkim o bezpieczeństwo bytowe sieroty.

Sytuacja, w której spadek przypada skarbowi państwa

Są także sytuacje, gdzie po wielomiesięcznych poszukiwaniach spadkobierców nie znalazł się nikt. W momencie braku małżonka spadkodawcy, jego dzieci i krewnych wymienionych w ustawie, spadek przechodzi na własność gminy. W takim przypadku dziedziczenia ustawowego spadek przejmuje gmina, w której było ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy.

Co jeśli nie uda się ustalić ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy?

Jeżeli dojdzie do sytuacji, gdzie niemożliwe jest ustalenie ostatniego miejsca pobytu w Rzeczypospolitej Polskiej, całość majątku przypada Skarbowi Państwa jako spadkobiercy ustawowemu.

Jeżeli ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy w Rzeczypospolitej Polskiej nie da się ustalić albo znajdowało się ono za granicą, spadek przypada Skarbowi Państwa jako spadkobiercy (art. 935 kodeksu cywilnego).

Co z długami?

Polskie prawo mieści w sobie szereg prawa i obowiązków rozpoczynających się wraz z momentem otwarcia spadku. Jak wiadomo, w masę spadkową nie muszą wchodzić jedynie wartościowe elementy majątku, ale także zobowiązania, które nie zostały uregulowane za życia i nie należą do zobowiązań o charakterze osobistym.

Nie ma co panikować, ponieważ nie wszystkie długi osoby zmarłej przechodzą w momencie podjęcia spadku. Jak już zostało wspomniane, osobiste zobowiązania (podatki, kary finansowe grzywny) zmarłego nie są dziedziczone i zostają anulowane w momencie śmierci danej osoby.

Przejęcie potencjalnych długów następuje nie w chwili otwarcia spadku, ale jego faktycznego przejęcia. Każdy spadkobierca ma zgodnie z obowiązującymi przepisami 6 miesięcy, od momentu dowiedzenia się o spadku, na decyzję o nabyciu bądź odrzuceniu spadku. W przypadku odrzucenia nie dochodzi do dziedziczenia i przejęcia korzyści jak i długów zmarłego.

Po tym terminie, gdy nie zostanie złożone pisemne oświadczenie, spadek z mocy prawa zostaje nabyty przez spadkobierców. Warto wiedzieć, że długi spadkowe są ograniczone do wysokości czynnego spadku, czyli do kwoty, jaką jest warty majątek.

Przeczytaj więcej o dziedziczeniu długów: https://adwokat-wielgus.pl/blog/dziedziczenie-dlugow-jak-uniknac

FAQ o dziedziczeniu ustawowym

Czy partner niepozostający w małżeństwie dziedziczy ustawowo?

Nie. Samo pozostawanie w nieformalnym związku, nawet wieloletnim, nie daje partnerowi prawa do dziedziczenia ustawowego. Powołanie go do spadku może nastąpić na podstawie testamentu. Trzeba odróżnić dziedziczenie od własnych praw partnera, np. jego udziału we wspólnie kupionej nieruchomości.

Czy dziecko spoza małżeństwa ma takie same prawa spadkowe jak pozostałe dzieci?

Tak. Jeżeli pochodzenie dziecka od spadkodawcy jest prawnie ustalone, sam fakt urodzenia poza małżeństwem nie zmniejsza jego udziału w dziedziczeniu ustawowym. Wszystkie dzieci dziedziczą według tych samych zasad. Znaczenie mogą mieć inne okoliczności, np. testament, odrzucenie spadku lub skuteczne wydziedziczenie.

Czy dziecko poczęte przed śmiercią spadkodawcy może dziedziczyć?

Tak. Dziecko już poczęte w chwili otwarcia spadku może zostać spadkobiercą, jeżeli urodzi się żywe. Nie trzeba więc być urodzonym w dniu śmierci spadkodawcy, aby uzyskać prawa spadkowe. Powołanie do dziedziczenia i wysokość udziału zależą następnie od odpowiednich zasad dziedziczenia ustawowego lub testamentu.

Czy przed podziałem majątku spadkodawcy trzeba uzyskać potwierdzenie dziedziczenia?

Dla wykazania praw wobec osób trzecich, które same nie roszczą sobie praw do spadku, potrzebne jest co do zasady sądowe stwierdzenie nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia. Dokument wskazuje spadkobierców i udziały. Nie dzieli jeszcze konkretnych rzeczy między dziedziczących; temu służy dział spadku.

Podsumowanie

Dziedziczenie ustawowe to najczęstszy sposób dziedziczenia w naszym kraju. Warto znać jakie zasady dziedziczenia ustawowego obowiązują i kto może dziedziczyć. Wszystkie sposoby dziedziczenia wynikają wprost z ustawy o dziedziczeniu ustawowym. W przebrnięciu przez masę spadkową i zrozumieniu przepisów prawa z pewnością pomoże doświadczony adwokat.